КЪУМУКЪНУ КЪУМУКЪЛУГЪУ НЕДЕНДИР?

Бугюн дюньяда эки мингден артыкъ халкъ яшай. Оланы гьарисини оьз тили, языву, тарихи, адатлары ва гийимлери бар.

Дюньяда шо халкъланы арасында къумукъларда бар. Оланы санаву 2010-чы йылда 502 минг бары токъташдырылгъан.

Турцияда, Сирияда ва бугюн Францияда, Бельгияда яшап турагъанланы къошса 550 минге етишер деп эсиме геле. Аз тюгюл. Я Аллагь дагъыда санаву артсын. Къумукълар кеп болсун!

Мен гетерме сюеген масъаланы бугюн агьамияты бар деп де ойлашаман.
Бир миллетни вакили болгъан сонг шо адам ана тилинде сейлеп, язып (аз буса да), адатларын юрютюп, тарихин ахтарып ону сюйме борчлу.

Огь, не арив шиъру язгъан шаир Агьмат Жачаев. Аты «Мен къумукъман». Ингдеси башы булай башлана «Мен къумукъман шогъар оьктем юрегим». Терен ойлашып къарагъыз къумукълар, нечик уллу оьр ругь ва оьктемлик булан язылгъан. Эсигиздеми, шо щиъруну гьар юбилейлер де, жыйынлар да, шатлыкълар да охуйдукъ. Огь бир оьктем бола эди юрегибиз биз къумукъ экенге. Тек гьали охумайбыз. Гьали не болуп къалды ва болуп тура? Алгъа чы бармайбыз. Мен гележекге инанмайгъан адам деп оюгъузгъа гелмесин. Халкъымы сюемен, тилин билемен адатын юрютемен. Тарыкълы ерде халкъымы гетерип оьр этип боламан гьаман да. Тек…

Милли ругьубуз неге сендю? Неге халкъыбызны оьр этмейбиз? Неге ана тилибизге абур этмейбиз? Тарихин, адатларын юрютмейбиз? Милли опуракълар неге гийилмей? Тойларда гелин алып гелеген кюйлер президентлени котежлерине иайланып битген. Гьатта лимузинлер болмаса гелймен деген гелинлени де геребиз. Озокъда, янгы яшав шартларда янгы адатланы да юрютме герек ерлери бола. Тек, таза къумукъ адатларыбызгъа арт берип къойма ярамай чы. Янгыз тойларда болагъан адатларыбызны он процентин де сакъламагъанбыз, юрютмейбиз. Бу недир? Янгы къумукълар геземелликге шашып этеген янгы адатлармы? Къумукъмусанг не къумукълугъунгъу юрютмейсен? Анна тилингде неге сейлемейсен? Ким къоймай? ООН яда Путин къумукъ адатларыгъызны, тилигизни ва тарихигизни сюймегиздейми? екъ, мунда биз оьзюбюз гюнагьлыбыз. Оьз
къолубуз булан миллетибизни минг йыллар булан жыйылгъан уллу байлыгъына от салабыз.

Биревлер «Я къумукъча охуп язып болмайман» дейгенине мен тамаша боламан. Гьей, янгы къумукъ, нете къумукъ алфавит де Китай иероглифлер яда арап тилдеги гьарплар бармы? екъ чу. Дагъы буса рус алфавитге ошайгъан сезер булан язылгъан газетни, китапны охуп болмай дегенге нечик инанарсан? Неге яшларыбызны инглис, француз тиллени уьйретме кеп акъча да берип уьйретме муаллимлер тутабыз. Ана тилин уьйретме герек де олай бай къумукъланы акъчасы битип къала.

Бу нечик бола? Инглис тил сайки яшыны гележегине тарыкъ болажакъ деп ана тили арии тебериле. Олайлагъа мени бир таклифим бар.
Тезлик булан паспортларыгъзны алышдырыгъыз. Инглис яда француз деп яздырыгъыз. Ана тилингде сейлемей, язып болмаймусанг, адатланы да юрютмей бусанг, тарихин ахтармаймысанг, къумукъ газетни охумаймысанг, къумукъ радиогъа тынгламаймысанг ва Къумукъ театрны пьесаларына къарамаймысанг СЕНДЕН НЕ КЪУМУКЪ БОЛА КЪУМУГЪУМ?

Айып этмегиз, сизин йимиклеге КЪУМУГЪУМ деп айтма тилим бармай. Булай айтгъанда шолайлар къумукъ да тюгюл орус да тюгюл.

Бугюн тарихни де тилни де, адатланы да билме кеп уллу имканлыкълар барын унутмайыкълар. Шо да Интернет. Сонг дагъы да таза анна тилин де щиърулар язагъан шаирлерибиз, макъала язагъан журналистлрибиз, тарихибизни ва тилни ахтарагъан алимлерибиз Аллагьгъа шюкюр бар, бар болсун дагъы да. Шолайлар бар туруп къумукъ тил оьлмежек, тас болмажакъ. Агъач ва терс хомуз согъанлар аз буса да бар. Оланы тавушларын да эшитмесек бизин ишибиз не болар? Синтез музыкагъа абур этип турмайыкъ. Бырынгы къумукъ йырланы йырлайыкъ, макъамланы согъагъайыкъ. Гележек яш наслугъа шоланы къоюп гетейик.

Ягъада туруп «тилибиз оьлежек, сенежек» деп турсакъ оьлмеклик де бар. Ондан Аллагь бизин сакъласын.

Гелигиз, гьюрметли къумукълар, шу уллу агьамиятлы масъалаланы айланасында иш герейиклер, гьакълашайыкълар.

Не этме герек? Не йимик чаралар герме герекбиз? Не этип болабыз?
Мен сизин лакъыргъа чакъыраман.


Измулла ГЬАЖИЕВ, журналист «Белгили къумукълар» деген китапны автору.




    09 Dec 2013 |   Баянлыкъ: 0 | Къаравны санаву: {view}


 
 


Content Management Powered by CuteNews