ДАГЪЫСТАНДА ХИРУРГИЯНЫ ШКОЛАСЫН АЧГЪАН АДАМ

Рашид Аскерханов

Тарих уьйретеген кюйде, кеп пагьмулу касбучу да оьзю хирургияда яратгъан тармакъны, школаны, клиниканы башын тутуп бажармай. Илму коллективге елбашчылыкъ этмек учун янгыз билимден къайры, къурумчулукъ пагьму, сенмейген гюч тарыкъ бола.
Рашит Пашаевич Аскерханов – шо адамлыкъ ва врач пагьмугъа ес болгъанланы бириси. Оьзюню савунда ол белгили хирург-кардиолог, медицина илмуланы доктору, СССР-ни илмулар академиясыны член-корреспонденти, Россия Федерацияны ат къазангъан чалышывчусу, Азербайжанны ва Болгарияны хирургия жамиятларыны абурлу члени болгъан.


Рашит Пашаевич Аскерханов 1920-нчы йылны 13-нчю ноябринде Къызылюрт шагьарны къырыйында ерлешген Солтан Янгыюртда тувгъан. Билимсиз сабанчы агьлюден чыкъгъан улан 1938-нчи йылда медицина училищени, 1943-нчю йылда медицина институтну къызыл дипломгъа битдире. Оьр охув ожакъны алимлер совети ону госпиталь хирургия кафедрада клиниканы ординатору этип къоя. 1949-нчу йыл Рашит Аскерханов кандидат диссертациясын, 1954-нчю йыл буса докторлукъ диссертациясын якълай ва 35 йыллыкъ чагъында профессор бола.

Рашит Пашаевич Аскерханов оьпкелени кекюрек аврувуна, шишиклерине, ирин этген оьпкелеге, ашкъазанны санларына, 1959-нчу йылдан башлап юрекге ва къантамурлагъа операция этип башлай. Бары да затны билме сюеген ахтарывчуну чалышыву кеп тармакъланы къуршай ва натижалы бола. Шо гьакъда ону 400 илму-ахтарыв иши ва 12 монографиясы шагьатлыкъ эте. Р. П. Аскерхановну редакторлугъу булан Дагъыстанны ва Темиркъазыкъ Кавказны хирургларыны 19 тематика-илму асарларыны жыйымы чыгъа. Шо бай варислик бугюн де къоллана. Ону елбашчылыгъы булан 12 докторлукъ ва 38 кандидат диссертация язылгъан. Рашит Пашаевич Аскерхановну школасы Дагъыс­танны бары да хирургиясы демеге ярай.

Р. П. Аскерханов республиканы жамият-политика яшавунда актив кюйде ортакъчылыкъ этген. Ол хирургланы ва кардиологланы жамиятыны Бютюнсоюз ва Бютюнроссия правлениесини члени этилип кеп керенлер сайлангъан, хирургланы А. В. Вишневскийни атындагъы Дагъыстан илму жамиятыны яратылывундан башлап, 30 йылланы узагъында шо жамиятны председатели болуп тургъан.

Рашит Пашаевич Аскерханов ватаныны илмусун тыш уьлкелерде яйгъан, илму док­ладлары булан чыгъып сейлеген, хирургланы юрек ва тамур аврувлагъа къарайгъан халкъара жамиятыны члени гьисапда сайлангъан. Флебологланы – къантамурлагъа къарайгъан касбучуланы халкъара жамиятыны абурлу члени болгъан.

Р.П.Аскерханов Октябр инкъылапны атындагъы, Загьмат Къызыл Байракъ ва эки «Абурлу белги» деген орденлер ва кеп санавдагъы медаллар булан савгъатлангъан.

Хасавюрт шагьар больницагъа Рашит Пашаевични аты берилген, Магьачкъала шагьарны орамларыны бирине ону аты къоюлгъан.

Рашит Пашаевич хирург гьисапда тыш уьлкелеге барагъан биргине-бир вакил гьисаплангъан ва ондан янгы ойлар, янгы идеялар булан къайта болгъан. Ол халкъара конференцияда Германияда, Францияда, Анг­лияда, Аргентинада, Чилиде ортакъчылыкъ этген. Болгарияны хирургларыны жамиятыны абурлу члени болгъан.
Нече минг адамны ол оьлюмден къутгъаргъан!?

Ватан давну йылларында Дагъыстанны больницаларында 147 900 адамгъа операция этилген. Оланы 60 проценти къайтып давгъа тюшген. Шо адамланы оьлюмден къутгъаргъанланы арасында 1943-нчю йылдан башлап Рашит Пашаевич де болгъан.

Р. П. Аскерхановну касбу елу гьар заман да ярыкъ болмагъан. Яшавунда огъар гюнчюлюк этегенлер, чатакъ салма сюегенлер, оьзюн англамайгъанлар булан ябушуп турма тюшген. Олайлар медицина институтну елбашчы къурумунда да, компартияны шагьар, област комитетлеринде де болгъанлар. Партия жыйынланы архивин гетерип къараса, шогъар шагьатлыкъ этеген документлер кеп болажакъ. Протоколланы гетерип къарасакъ, о жыйынлардагъы ону тувра сез айтагъан, къайпанмайгъанлыгъын герме болабыз.

Рашит Пашаевич медицинада янгылыкъ яратывчу адам болгъан. Тюрлю-тюрлю хирургия аврувлагъа багъышлангъан материалланы ол яратгъан. Шо тармакъда да: сюйсе о болсун политика, экономика, культура, адабият, инчесаният, философия, ону терен англаву болгъанлыгъы герюне. Ону касбу, жамият чалышыву гьакъда «Хирургияны тамазасы», «Къоллар ажайып ишлени ярата», «Хирургну пагьмусу», «Хирургияны генералы», «Тутгъан елу» ва башгъа материаллар ону медицинагъа, биологиягъа, философиягъа этген къошумун герсете.

Р.П.Аскерханов Россияны, Темиркъазыкъ Кавказны халкъларыны ойлары, халкъларыны байлыгъы гьисапланагъан хирургланы-елбашчыланы сыдырасына гире. Лекцияларында, больницадагъы ишинде ол бажарывсуз адамланы, ишсюймеслени герюп болмай болгъан. Врачлар оьзлени ишин оьр даражада билегенни ва этегенни сюеген адам болгъан. Огъар этилеген абур янгыз хирург усталыгъы учун болгъан демек, дурус болмас, гьакъылы, ишине яратывчу елда янашагъаны учун, эркек, къоччакъ хасияты учун да болгъан.

Рашит Пашаевич савлай оьмюрюн врачлар оьсдюрювге багъышлагъан, хирургияда ону учун увакъ-тюек масъала болмагъан. Лекциялары бар гюнюнде операциягъа бармай, лекциялагъа мекенли гьазир бола, студентлеге медицина илмуну етишдирмеге къаст этген, гьар лекцияны янгы мисаллар, янгылыкълар булан байлагъан. Лекциясын енгил ва салынгъан тавушу булан охуй болгъан.

Лекцияланы алдында болагъан темагъа багъышлангъан схемалар, таблицалар, суратлар болма герек болгъан. Клиниканы бары да касбучулары, профессорлардан ординаторлагъа ерли, биринчи рядда олтура болгъан. Олар генгюллю кюйде оьзлени билимин артдыра, унутгъанларын эсге ала, конспектлер яза болгъан. О медицинаны школасы болгъан. Институтда къурулгъан, бирев де билмейген кюйде тергевлю юрюлеген хас комиссия гьар йыл инг яхшы лекторну сайлай болгъан. О лекторланы арасында даим Рашит Пашаевич де болгъан.

Илмуда Р.П.Аскерханов оьзюню гьызын къоюп гетген. Ону чалышуву медицина илмуну бары да янларын къуршагъан ва натижалы болгъан. «Дагъыстанны хирургиясыны тарихини очерклери» деген китабында Аскерхановну елбашчылыгъы булан ишлеген Д.М.Далгьат ону гьакъында булай яза: «Рашит Пашаевич педагог, кемекге гьазир, терен тергевлю елдаш эди. Оьзюню илму-ахтарыв иши булан янаша ол гьаракатлы кюйде башгъа къуллукъчуланы ишлерине тергев эте эди. Янгыз оьзюню клиникасындагъы врачланы тюгюл, шагьар, район врачланы ишлерине де тергевлю янаша эди».

Р. П. Аскерхановну 80 йыллыкъ юбилейине багъышлангъан конференцияда ону ростовлу ювугъу, касбу къурдашы, Россияны илмулар академиясыны член-корреспонденти П. П. Коваленко: «Рашит Пашаевични табиат кеп тюрлю пагьмулар булан савгъатлагъан адам эди. Ону илмугъа гьасиретлиги бизге де югъа эди. Ону кеп арив ясалгъан гьакъыл даражасы ва врач усталыгъы бар эди. Ол бек тизив къурумчу шавласын башгъалагъа да яягъан, касбучуланы оьзюне магнит йимик тартагъан адам эди», – деп айта.

Атасыны елун Гьамит Рашитович Аскерханов да еллагъан. Ол Дагъыстан медицина академияны хирургия кафедрасыны 1995-нчи йылдан берли заведующийи. 2002-нчи йылдан башлап, Рашит Пашаевични атындагъы республика центрны генеральный директору, медицина илмуланы доктору, профессор, РФ-ни ва ДР-ни ат къазангъан чалышывчусу, РФ-ни халкъ савгъатыны лауреаты, РФ-ни Пачалыкъ Думасыны экинчи чакъырывдагъы депутаты. Гьамит Рашитович – уллу алим, ахтарывчу, оьзюню ахтарывчу ишлери саялы, Россияда чы нечик де, ондан тышда да разилик алгъан.

Р. П. Аскерхановланы тухумуна врачланы, илму чалышывчуланы тухуму деп айтылагъаны негьакъ тюгюл. Рашит Пашаевични наслусунда 10 врач, алимлер бар. Ону уланы Гьамит – медицина илмуланы доктору, къызлары Эмина – медицина илмуланы кандидаты, Тамара – врач, яшларыны яшлары Мажит, Рашит – медицина илмуланы кандидатлары, Наида, Барият, Ума – врачлар. Олар уллатасыны елун еллап чалышалар. Профессор Гьамит Рашитович Аскерханов хирургия къуллукъну токътавсуз алгъа тебере, республиканы медицина къуллугъун Россия ва халкъара оьлчевге чыгъаргъан.

Профессор Гьамит Аскерханов кеп уллу гьакъылы, билими булангъы гьаракатчы ва низамлы адам. Гьамит Рашитович ишлеме сюеген адам, коллективде низам сакълай, бажарывлу елбашчылыкъ эте, студентлер булан гелишип, аврувланы генгюн алып бола ва оьзюне де, башгъалагъа да талаплы янаша.

А. ГЬАМЗАЕВ




    22 Nov 2015 |   Баянлыкъ: 0 | Къаравны санаву: {view}


 
 


Content Management Powered by CuteNews