«СЕН КИМСЕН?»

Рашид Гарунов

Къумукъ тилде «зат» деген сез кеп къоллана. Шо сезню маъналары да аз тюгюл. Гьар маънасыны уьс­тюнде токътап турмайыкъ…

Манай Алибековну (бир-бир алимлер токъташдырагъан кюйде, Магьаммат-апенди Османовну) «Къумукъланы адатлары» деген китабында язылгъан кюйде, алдын ерли къумукъларда осал, хыянат иш этген гишини «адам тюгюл зат» деп айтып, юртдан къувалай болгъан.

Гьали де биревге «адам тюгюл зат» демек, бек авур тиеген айыплав. Болса да, шолай кеп айтыла. (Тюзю, «адам тюгюл затлар» да чы эпсиз кеп болуп къалгъан). Шо айыплавгъа маънасы ювукъ дагъы да бир сорав-сез тагъым бар: «О кимдир?» «О не затдыр?» «Сен не затсан?»

Оьрде эсгерилген сезлер-айыплавлар-соравлар шоланы айтагъанны да, айтдырагъанны да исбайы герсетмей. Шолар адамны менлигине тиеген аччы сезлер. Тек бизде, къумукъларда, шолар кеп къолланагъаны неге экен? Себеплерин толу билмесек де, шо къылыкъны терс натижаларын чы яшавда герюп турабыз. Биревню сан этмей, пешемей сейлейген оьктем адамгъа халкъ «ерсиз бий», «ач оьктем», «гьонкъа» деп ва оьзге тюрлю атлар тагъа. Халкъ шо гьакъда алдан берли чыгъаргъан айтыв да эсге геле: «Сен бий, мен бий – атгъа бичен ким салар?»

Шаир Бадрутдин буса шо айтывну гьалиги замангъа гере чечип де берген:

Тавлу эшекден тюшген,
Атын ерлеген чечен.
Къумукъ ат ачдан оьлген,
Салынмай къалып бичен.
Олай нече-нече атларыбыз оьлген!

Гьали-гьалилерде сийрек елугъагъан бир танышым къаршы болуп, хыйлы лакъыр этдик. Алдын ол районну оьлчевюндеги орта гьакимни шоферу эди. Гьали – ишсиз. Пенсия чагъына да етишип битмегенге ошай. Къабанны йимик савлугъу бар буса да, гьакимини гючю бар девюрде инвалидность этип, гьали пенсия да алып – уьюнде.

Ол алдын охумай эди буса да, гьали газетлер кеп охуйгъан болуп къалгъанын эсгере туруп, «елдашны» алагъанын да айтды. Газетни бир ерлерин сегюп, бир ерлерин макътагъан сонг, ол магъа чыкъды:

– Сени къумукъланы гьакъында язагъан затларынгны, критикангны тюз геремен. Гертилей де, башгъалар булан тенглешдиргенде, биз шайлы артда къалып турабыз. Гележекге де инамлыкъ екъ. Мен мекенли билеген кюйде, къумукъланы ишлери юрюмейгенге биринчи себеп – биз бир-биревню сан этмейгенлигибиз. Бир-биревню пешемейген «сен кимсен?» деген кююбюз къалмай туруп, биз алгъа гетмежекбиз. Мени шефимни сен таныйсан. Халкъ не деп сейлесе де, о яман адам тюгюл эди. Къумукълагъа кеп къуллукълар да этген. Мен ону билемен. Бары да халкъгъа ярама да бажарылмай. 90-нчы йылларда къумукъланы кеп-кеп политика масъалалары бизин машинни ичинде чечиле эди. Шеф булан лакъыр этегенде, кебюсю къумукъ лидерлер, гьакимлер арасында екъ къумукъну башын сейлей эди. Эки сезюню биринде буса, баягъы, «пеленче не затдыр?» «тюгенче кимдир?» – муна шу сезлер эди. Экинчи гюн шо оьзлер бир-бирини башын сейлейгенлер, бирче олтуруп, ашав-ичив этип, бир-бирини савлугъундан аякълар гетере эди. Башгъа миллетлерде де бар бир-бирин сюймейгенлер, оьз арасында чокъушагъанлар, тек олар ятлар булан къаршы турув болса, биригелер. Бизинкилер шо заманда да биригеген йимик болуп герюнсе де, бир-бирин саталар. Муна, ювугъум, сен шу затланы къыйышдырып язгъанны сюер эдим. Шоланы охуп сама биревлени гезлери ачылмасмы экен?

– Воллагь, тамаша. Сез булан адамланы гезлерин ачма бажарылагъан заманлар тюгюл. Гьали сезге инанагъанлар аз.

Шолай десем де, муна ол айтгъанланы яздым. Неге тюгюл де ол тюз затланы айтды.

Бизге шо оьктемлик, бир-биревню пешемейгенлик къайдан гелгенни билме яхшы эди. Шо совет девюрню аламатымы яда дагъы да алдын бий-оьзден-къул тайпаланы заманындан берли гелеген аврувму? Билсек, шондан арчылланмагъа да тынч болар эди.

Рашит ГЬАРУНОВ

© Елдаш




    12 Jun 2014 |   Баянлыкъ: 0 | Къаравны санаву: {view}


 
 


Content Management Powered by CuteNews