Гележек девюрню талабы

Умусалимат Бутаева

Ана тил – бу сезлени айтгъандокъ, гьар дагъыстанлыны юрегинде анасына, ата юртуна, оьз элине бакъгъан сюювю, са­гъынчы, оьктемлиги тувулуна. Ана тилибизни асырап, аяп сакъламакъ туврадан борчу экенни гьар адам оьзю юрегинден англама, къолундан гелеген гьаракатын этме тюше. Шолай болсун учун, ана тилге сююв анасыны тилинден сингип, агьлюде тарбияланып, ана тилине, гермемишге тюгюл, гьакъ юрекден къуллукъ этеген жамият арада оьсмеге герек.

Дагъыстан кеп миллетли республика экенине гере, охутув программалар орус тилде берилип, оьрдеги класларда ана тиллер предмет гьисапда юрюле. Тек сагьатланы азлыгъына да, «ана тил негер тарыкъдыр?» деген бош лакъырлагъа да, гьатта элли йылдан сонг ана тилин билегенлер де къалмажакъ деген бир-бир сай ойлагъа да тынгламайлы, ана тиллени, адабиятыбызны уьстюнде ишлемеге, миллетибизни менлигин тас болма къоймай сакъламагъа герекбиз. Къумукъ тилни, адабиятыбызны терен тамурлары, тенги екъ байлыгъы булан башлапгъы класлардан тутуп ана тилин оьз жаныдай сюеген, гьакъ генгю булан халкъына берилген муаллимлер герек экени ачыкъ.

Пачалыкъ оьлчевде ана тиллени гьалын яхшылашдырмакъ, муаллимлеге тергевню артдырмакъ деген масъалалар арагъа чыгъа. Институтланы къумукъ тиллеге къарайгъан белюклери оьтгереген илму конференцияларыны да ана тиллени уьстюнде ишлев къайдаларына уллу къошум эте. Шоланы барышында илму къуллукъчулар янгы методика къайдалар, тюрлю-тюрлю маълуматлар, айры-айры муаллимлени иш сынаву булан таныш боласан. Гьакъыкъатда буса юртларда, районларда гюнден-гюн ерли гьакимиятда да ана тиллени масъаласы кепекге де багьаланмайгъан болуп бара. Олар аслу гьалда дарслар оьтгерилмесе де къайырмай, гьали къумукъча сейлеп билмейген яшлар бармы юртларда деп ойлашалар. Шолай адамлар оьзлени къайырмаслыгъы булан, яшавну бугюню булан яшап, пайдаланып, гележек наслуну гьакъында ойлашмай, бугюнгю яшерюмлени талигьи, оланы тарбиясы гьакъда бирдокъда ичибушмай. Неге тюгюл, оьзлени де, яшларыны да яшавлары яхшы.

Къумукъ тил ва адабият дарсланы агьамияты гьакъда кеп керенлер айтгъан бусакъ да, бирдагъы да такрарламагъа, тюз еллар излеп, къасткъылып тилибизни уьстюнде ишлеп, охувчуларыбызны тарбияламагъа, тюз еллагъа тюшмеге кемек этмеге борчлубуз. Бугюн биз оьз миллетибизни, тилибизни, яшларыбызны талигьин ойлашмасакъ, оьтген девюрлени асил ишлери, герти игитлерини келпетлери булан таныш этмесек, тангалабыз нечик болар деген сорав тувулуна. Шо саялы да гьалиги школалагъа салына­гъан аслу талаплагъа кюрчюленип, ана тилибизни ва адабиятыбызны теренден уьйренип, оьзбашына ахтарыв ишлер булан машгъул болма, охугъан асарына, ону игитлерине, олар яшагъан девюрге тюз багьа бермеге охувчуланы уьйретмеге борчлубуз.

Къумукъ тил ва адабият дарсланы юрютювде муаллимге бир мюгьлетге де тарбиялав масъаланы гез алдан тайдырмагъа ярамай. Аслу масъаланы чечмек учун муаллимни охувчу берген гьар соравуна жавабы, англатыву гьазир болма, тил бай, айтагъан сезлери де, этеген ишлери де тенг гелмеге герек.

Къумукъ адабиятны гьакъында айтагъанда, охувчуланы халкъ авуз яратывчулукъ булан таныш этип, къумукъ халкъыбызны терен тамурлары, гьакъылы,пагьмусу болгъанлыкъны ва шоланы адамланы тюз елда тарбиялавда уллу агьамияты болгъанны мисаллар булан англатмагъа тюше. Къатынгишилер башчылыкъ этген девюрде яратылгъан йырларыбыздан башлап, ана абур этип гелген къумукъ халкъым ана тилине нечик янашгъанны, намусгъа-ягьгъа нечик къуллукъ этип гелгенни англатса, охувчуланы тергевюн иттилешдирмеге болур. Къарабудагъгентдеги гимназияда къумукъ тилден дарс береген муаллимлер тил оьсдюрюв дарслагъа айрыча агьамият берелер. Охувчулар тил ва адабият дарсларда къайсы буса да бир теманы гечген сонг кроссвордлар тизе, презентациялар гьазирлей. Ана тилине, ата юртуна, элине, оьтген девюрню, гьалиги заманны игитлерине, охугъан асарлагъа гере багьа берип, сочинениелер яздырыла. Шоланы арасындан лап да яхшы язылгъанлары айырыла.

Къумукъ адабият дарсланы аслу талабы болуп гелеген программадагъы проза ва шиъру къайдада язылгъан асарланы толу анализ этмек учун муаллим, алданокъ асар булан таныш болуп, адабият терминлени, чеберлик аламатланы белгилеп, асарда суратланагъан девюрню англап, авторну мурадын ва ону теманы чечген кююн яшлагъа англатмагъа, гьалиги яшав булан, адамланы келпетлери булан тенглешдирмеге герек бола.

Бу гьалиги яшавда, жагьил адамлар бошлукъдан не этегенин билмейген, ким кеп акъча харжласа, шогъар багъагъан, оланы терс еллагъа бакъдырмагъа айланагъан уллу гючлер бар девюрде бизин, ана тилден ва адабиятдан дарс береген, КТНД дарсланы юрютеген муаллимлени кеп агьамияты барын бир мюгьлетге де унутмагъа ярамай. Оьзюню итти, илиякълы, таъсирли тили булан, билими булан яш нас­луну якълавчу да, насигьатчы да, яшав уьлгю де болуп ишлемеге герекбиз. Дагъы егъесе, ана тиллени абурун, олагъа бакъгъан сюювню артдырмагъа къыйын болур. Шо саялы да ана тил ва адабият дарсланы юрютеген муаллимлени белгилейгенде, билим берив ожакъланы елбашчыларына тергевлю болмагъа тюшедир. Сынавлу, йылдан-йылгъа яхшы натижалар герсетип ишлейген муаллимлени буса абурун оьр даражагъа гетермеге герек. Шо абурлу ишни кютмек учун ихтияр берилмеклик бизин, къумукъ тил дарсланы береген муаллимлени, миллетни алдында бары да къастыбызны салып белсенип ишлемеге борчлу эте.



Умусалимат Бутаева

© yoldash.ru




    23 Jun 2013 |   Баянлыкъ: 0 | Къаравны санаву: {view}


 
 


Content Management Powered by CuteNews